Dokumentarac Planina (To Hold a Mountain) reditelja Biljane Tutorov i Petra Glomazića, nastao u koprodukciji Crne Gore, Srbije, Hrvatske, Slovenije i Francuske, osvojio je i srca svjetske publike i povjerenje festivalskih žirija. Sedmogodišnji projekt prati Garu i njenu kćerku Nadu u ljetnom ritmu katuna, sezonskih planinskih stočarskih naselja, na crnogorskoj Sinjajevini, dok u pozadini stoji plan vlade da na tom prostoru izgradi NATO vojni poligon, prijeteći načinu života koji one žive i prirodi koju zovu Majka. Film je svjetsku premijeru imao u januaru ove godine na Sundanceu, u takmičarskom programu svjetskog dokumentarnog filma, gdje je osvojio glavnu nagradu žirija.
Ako je Planina film koji se na našim prostorima može čitati “iznutra”, onda je njegov međunarodni život dokaz da je riječ o priči koja prelazi regionalne šifre. Nakon pobjede na Sundanceu, film je evropsku premijeru imao na CPH:DOX-u (Međunarodnom festivalu dokumentarnog filma u Kopenhagenu), gdje je otvorio svoj evropski festivalski put. U razgovoru za Azra Magazin, Tutorov i Glomazić nude objašnjenje privlačnosti koje nije PR, nego poetički i etički nacrt: Planina je nastajala kao film u kojem je otpor stvar svakodnevice, a pejzaž lik.
Gara, liderstvo i feminizam bez parole
Kad govore o Gari, reditelji izbjegavaju riječ “junakinja” kao etiketu, ali joj se stalno vraćaju kao činjenici. Petar Glomazić kaže da se liderstvo nije konstruisalo za kameru, nego se dogodilo pred njima: u trenutku kada se zajednica okupila da razgovara o planu izgradnje vojnog poligona na Sinjajevini, dok su se drugi “čudili i oklijevali”, Gara je “spontano uzjahala svog bijelog konja”. “Dok su se muške glave u patrijarhatu razmišljale šta i kako činiti, ona se digla na konja i izgovorila riječi potpuno iz srca”, kaže Glomazić, opisujući kako se nametnula kao “prirodni vođa” zajednice koja je “bez rezerve” stala u odbranu prostora.
Biljana Tutorov naglašava da je takav gest i društveno rijedak: “U crnogorskom društvu, pa i savremenom, baš je rijetko da žena uzme takvu ulogu.” Upravo zato u filmu nije riječ o aktivizmu kao posebnoj “dionici” života, nego o preuzimanju odgovornosti onda kada svi čekaju da neko drugi progovori. Glomazić kaže da se u Gari sve uloge preklapaju: “To je jedna ista osoba – majka, starateljka i braniteljica prostora”, vođena “duboko humanim i duboko majčinskim pobudama”, “neumorna” i s vjerom koja je “nepresušna”.
Tutorov dodaje da joj je bilo “iznenađujuće i dirljivo” kako je Glomazić predstavio film na Sundanceu: rekao je da dolazi “iz male zemlje u kojoj je historija istkana od priča junaka i ratnika”, ali da je sretan što donosi priču o ženama, o “istinskim junakinjama te historije” koje nikada nisu dobile svoj narativ. Ona taj trenutak s bijelim konjem povezuje i s likovnom asocijacijom na ikonični rad Marine Abramović o ženi na bijelom konju, uz važnu ogradu: “Naravno, nije to bilo programski.” Simbolika dolazi naknadno – prvo dođe čin, a tek onda značenje koje mu se “složi”.
Planina kao lik, grčka drama i mjera etike
Tutorov i Glomazić od početka naglašavaju da Planina ne želi biti “jedna stvar”. “Vrlo rano smo odlučili da ovo nije aktivistički film i da ćemo razdvojiti te dvije misije”, kaže Tutorov, svjesna da je kontekst borbe prisutan, ali da ne smije progutati sve ostalo. Njihova osnovna odluka bila je formalna: “Planina je bila lik i prije nego što smo sreli Garu i Nadu. To je bio prvi postulat filma.” Tek kada su upoznali protagonistice i “shvatili nivoe njihove sudbine”, tražili su “pravu mjeru te drame” – i gdje se autori uopšte smiju “umiješati”.
Najprecizniju sliku Tutorov daje kada kaže da su “u početku bili svjesni da je planina hor u grčkoj drami” – “nijemi svjedok tih sudbina kroz vijekove”. U tom okviru pejzaž ne služi kao ilustracija, nego kao nosilac ritma i osjećaja. Glomazić tu strategiju dodatno objašnjava kroz percepciju prirode: za urbani pogled planina je često “resurs” ili “vidikovac”, ali za ljude na Sinjajevini ona je i “kiša i snijeg i nevrijeme i vukovi”, ali i “tišina, zvuk insekata, ptice, kliktaji orla”. Oni su “dio tog mjehura”. Aktivizam i porodična priča prestaju biti odvojene “teme” i postaju dva lica istog života.
“Nevidljivi likovi” i ritam sjećanja
Kad dođu do porodične pozadine, oboje insistiraju na tome da film ne može biti “objašnjenje”, nego pažljivo vođenje kroz ritam prisutnog i odsutnog. Tutorov kaže da im je rano postalo jasno koliko je lik Garine sestre, Mike, prisutan “u planini, u kolibi, u svakodnevici”, u načinu na koji se spominje i u načinu na koji šutnja nosi značenje. “Ogroman izazov” bio je dočarati prisustvo osobe “koja više ne postoji, a zaista jeste prisutna”, pa su odlučili pratiti prirodni tok: priča “izroni”, “potone”, “rascvjeta” i opet se povuče. Reditelji taj zadatak imenuju kao svjesnu režijsku namjeru: iznijeti “nevidljive likove” bez banalizacije.
Film iz bivše Jugoslavije, bez “balkanskog klišea”
Tutorov govori otvoreno o tome koliko je osjetljiva na “klišee Balkana” – sladunjavi kič, pogled na “divlji Balkan” i “sirote ljude”. Upravo zato, kaže, bilo im je važno da protagonistice ne budu tretirane kao žrtve, i da film ostane jednostavan, a ipak slojevit: “kako ostaviti film jednostavnim, a da ima sve te nivoe priče.” U tome je možda i razlog zašto Planina uspijeva van regije bivše Jugoslavije, a da ne bude “izvozna egzotika”: film nudi disciplinu mjere, i u središte stavlja ženu koja “ne čeka da neko nešto kaže”, nego kaže prva – i pejzaž koji pamti.
Piše: Edin Čusto